İŞ DENEYİMİNİN YAPI TAŞLARI 2
İŞ DENEYİMİNİN YAPI TAŞLARI-Genişletilmiş Bölüm
LinkedIn sayfalarında 7 Mart 2025 tarihinde yayınladığım bu yazıyı genişleterek bugüne taşıdım. Biraz uzun oldu galiba…Sabrınız için teşekkür ederim.
Konuya deneyim sözcüğünün en çok kullanıldığı ifadelerden gireceğim.
“Deneyimli çalışandan deneyimli ekibe oradan da deneyimli şirkete” giden ifadeler iş dünyasının günlük faaliyetlerinde çeşitli çevrelerce çok sık kullanılıyor. Ancak koşturmaca içinde zaman ayırıp da kimin ne anlamda kullandığını merak edenlerin o kadar da fazla olduğunu düşünmüyorum. Öyle olsa gerçek, en azından gerçeğe yakın bir durum ortaya çıkar! Birbirlerini anlayanlar çoğalır!
Çünkü kavramları kullanmak içeriğiyle birlikte karşı tarafa taşındığının garantisini vermiyor. İş deneyimiyle ilgili kendinize sorun: “Benim için anlamı nedir?” diye. Aynı soruyu yakın çevrenize de sorun. Cevaplar elendiğinde elinizde çok da anlamlı bir tanım kalmayacağını göreceksiniz.
İş dünyasında özellikle kritik görevler için deneyimli olmak önemli bir nitelik. TDK sözlüğünde deneyim (tecrübe):
“Bir kimsenin belli bir sürede veya hayat boyu edindiği bilgilerin tamamı” diye geçiyor.
İkinci paragraftaki “deneyimli çalışandan deneyimli ekibe oradan da deneyimli şirkete “ifadelerinin aslında neler sakladığına sırasıyla bir göz atalım. Sonuncudan başlayacağım. Tanıtımlarında yalnızca “Deneyimli şirket” sözünü kullananlar belki aşağıdakileri dikkate alarak yeniden düşünürler:
- “Sektöründe güçlü bir birikim oluşturmuş bir şirket”
- “Alanında uzun yıllara dayanan uzmanlığa sahip bir şirket”
- “Sektöründe rakiplerince bile kanıtlanmış deneyime sahip bir şirket”
- “Hizmet verdiği alanlarda derin uzmanlık geliştirmiş bir şirket”
Veya:
- “Sektörde sunduğu hizmetlerle uzmanlığını kanıtlamış bir şirket”
- “Hizmet kalitesiyle sektörde deneyim ve güven inşa eden bir şirket”
- “Sektöründe sürdürülebilir uzmanlık geliştiren bir şirket”
- “Uzun soluklu sektör deneyimini hizmetlerine yansıtan bir şirket”
- “Sektöründe değer üreten, deneyimiyle öne çıkan bir şirket”
Yukarıdakilerden yola çıkarak:
“Sektöründe ürettiği hizmetlerle güçlü bir deneyim ve güven zemini oluşturan bir şirket” demek kulağa hoş geliyor değil mi?
Gelelim “deneyimli ekip” ifadesine. Yani bir şey söylüyor gibi görünüyor ama aslında neyi kastettiği belirsiz. Bu ifadeyi kullananlar büyük ihtimalle “ekibin uzun süredir birlikte çalıştığını, birikimini ve işi bildiğini kastediyorlar”
Ama çok zayıf bir yaklaşım. Çünkü şu soruların hiçbirine cevap vermiyor:
- Hangi alanda deneyim kazanmış
- Kaç yıllık deneyimi var
- Deneyimin derinliği nedir? Deneyim nasıl ölçülmüş?
- Hangi projelerden deneyim kazanmış
- Deneyim hangi yetkinliklere dönüşmüş
- Deneyimden kazanılan bilgi kullanıma nasıl sokulmuş?
Cevapsız kalan bu sorular yüzünden “deneyimli ekip” çoğu zaman boş ve zayıf bir övgü olarak orada asılı durur; tek başına çok geniş, ölçülemez ve yoruma açık bir tanımlama yapar.
Oysa şöyle ifade edilebilirdi:
- ….. alanında uzmanlaşmış bir ekip”
- “Saha deneyimini metodolojiye dönüştürmüş bir ekip”
- “10+ yıllık proje deneyimine sahip bir ekip”
- “Türkiye’nin farklı sektörlerinde sayısız uygulama yapmış bir ekip”
- “Deneyimini ölçülebilir sonuçlara dönüştüren bir ekip”
- “Sektör bilgisini pratik çözümlerle birleştiren bir ekip”
- “Saha deneyimini kurumsal olgunluk üretmeye dönüştüren bir ekip”
- “Gerçek proje deneyiminden beslenen, metodolojik bir ekip”
Özetle: “Deneyimli ekip” çok şiirsel ama etkili değildir.
Gelelim “deneyimli çalışan” ifadesine: Bu ifadeyi kullananlar şunları kastediyor olabilir:
Gelelim “deneyimli çalışan” ifadesine: Bu ifadeyi kullananlar şunları kastediyor olabilir:
- Bu kişi burada uzun süredir çalışıyor
- İşini çok iyi biliyor
- Daha önce benzer durumlarla karşılaşmış
- Hatalardan ders çıkarmış
Tamam da bu açıklamalar şu sorulara hiç cevap vermiyor:
- Hangi alanda deneyimli sayılıyor
- Kaç yıllık deneyimden söz ediliyor
- Deneyim hangi becerilere dönüşmüş
- Hangi projelerden ne öğrenmiş
- Deneyim nasıl ölçülmüş
Oysa şöyle açıklanabilir:
- “…. alanında uzmanlaşmış bir çalışan”
- “Saha deneyimini pratik çözümlere dönüştüren bir çalışan”
- “10+ yıllık proje deneyimine sahip bir profesyonel”
- “Farklı sektörlerde uygulama yapmış bir uzman”
- “Deneyimini ölçülebilir sonuçlara dönüştüren bir çalışan”
- “Bilgisini süreç iyileştirmeye taşıyabilen bir profesyonel”
- “Gerçek iş deneyimini metodolojik yaklaşımla birleştiren bir çalışan”
- “Saha bilgisini kurumsal örgü içinde kullanmaya dönüştüren bir profesyonel”
Bu açıklamalardan sonra şirket özelindeki yanılgılara gelmek istiyorum: Özgeçmiş ve CV incelemenin kolayca yapılan, uzmanlık gerektirmeyen bir şey gibi görülmesinden dolayı şirketlerin yanılgılarına ilişkin çok örnek verebilirim.
Burada “Bir özgeçmiş nasıl incelenmeli?” sorusuna cevap vermeyeceğim. Daha çok başvuruda bulunan adayın pozisyonla ilgili deneyimlerini mercek altına aldığım noktaları ortaya koyacağım. Özellikle işe alım yapan, adına İK etiketi yapıştırılmış, konuyla uzaktan yakından bir uzmanlığı olmayan kişilerin, adayın deneyime bakarak (hale etkisiyle*) içine düştükleri tuzağın yapı taşlarını açıklamak istiyorum.
*Hale etkisi, işe alımda en sık görülen bilişsel yanılgılardan biridir ve kısaca şöyle özetlenir: Bir adayın tek bir olumlu özelliğinin (örneğin iyi giyinmesi, kendine güvenli konuşması, prestijli bir okul mezunu olması, dünya görüşüne dair bir ifade kullanması) diğer tüm özelliklerini de olduğundan daha iyi algılamaya yol açmasıdır. Yani zihnin “tek bir parlak noktayı” büyütüp tüm kişiye yaymasıdır.
İşe alım kriterlerinde deneyim öne çıkıyorsa karar vermemizi kolaylaştıracak gelişigüzel sıraladığım sorular ve cevaplar:
1. İş deneyimi kişinin çalıştığı süreyle açıklanır mı?
Zaman göreceli bir kavram. Benzer sektörlerde 5 yıl çalışmış olan kişinin söz konusu zaman diliminde hangi şirketlerde ne yaptığını bilmek gerekiyor. Hiçbir etkinliği olmayan bir görev de üstlenmiş olabilir. Çalışılan projeler ve teknik konuları ise , o işin uzmanıyla değerlendirmek yararlıdır.
2. Alaylı deneyimle mektepli deneyim eşdeğer midir?
Bu soruya cevap verirken aklıma ilkokulu 9 yılda bitirmiş, bir kez gördüğü bir makineyi atölyesinde yapan Gaziantep’li Mennan usta geldi. Mühendislerin aylarca çalışarak tasarladığı makineleri, tek başına yapmış biriydi. Bu sanırım çok özel bir durum. Mennan ustayı ayrı bir yere koyuyorum. İşin gerçeği alaylı deneyim işin bilimsel temeliyle desteklenmediği sürece bir noktaya kadar işe yarar. TV yayınlarına geçişle birlikte Anadolu’nun birçok yerinde çok sayıda tamirci ortaya çıkmıştı. Elektroniği bilmeden gerçekten de tüplü TV’leri tamir ediyorlardı. Büyük ihtimalle deneme yanılmayla, bozup düzelterek bu işi bir süre götürdüler. Oto tamirinde de öyle oldu. Akıllı aletler alaylı deneyimi ortadan kaldırıverdi. Özetle yapılan işin mektebinde okuyan, eğitim alanlar deneyim kazanmada da öne geçtiler.
Bu soruya cevap verirken aklıma ilkokulu 9 yılda bitirmiş, bir kez gördüğü bir makineyi atölyesinde yapan Gaziantep’li Mennan usta geldi. Mühendislerin aylarca çalışarak tasarladığı makineleri, tek başına yapmış biriydi. Bu sanırım çok özel bir durum. Mennan ustayı ayrı bir yere koyuyorum. İşin gerçeği alaylı deneyim işin bilimsel temeliyle desteklenmediği sürece bir noktaya kadar işe yarar. TV yayınlarına geçişle birlikte Anadolu’nun birçok yerinde çok sayıda tamirci ortaya çıkmıştı. Elektroniği bilmeden gerçekten de tüplü TV’leri tamir ediyorlardı. Büyük ihtimalle deneme yanılmayla, bozup düzelterek bu işi bir süre götürdüler. Oto tamirinde de öyle oldu. Akıllı aletler alaylı deneyimi ortadan kaldırıverdi. Özetle yapılan işin mektebinde okuyan, eğitim alanlar deneyim kazanmada da öne geçtiler.
3. Kişinin öğrenme becerisi iş deneyiminde ne kadar önem taşır?
İşte can alıcı bir soru. Bazıları çok hızlı, bazıları da yavaş öğrenir. Hızlı öğrenenler için bir yıllık deneyim yavaşın 2 yıllık deneyiminden daha ileridedir. Şimdi bu iki kişiyle görüşürken biri bir yıl diğeri iki yıl deneyimden bahsederse hangisinin daha tecrübeli olduğuna karar verirsiniz? Öğrenme becerisinin ölçümü önem kazanıyor.
İşte can alıcı bir soru. Bazıları çok hızlı, bazıları da yavaş öğrenir. Hızlı öğrenenler için bir yıllık deneyim yavaşın 2 yıllık deneyiminden daha ileridedir. Şimdi bu iki kişiyle görüşürken biri bir yıl diğeri iki yıl deneyimden bahsederse hangisinin daha tecrübeli olduğuna karar verirsiniz? Öğrenme becerisinin ölçümü önem kazanıyor.
4. Kişiliğin deneyim kazanmada önemi var mıdır?
Kesinlikle vardır derim. Kişilik envanterleri bu konuda bir zemin oluşturabilir. Girişken, tedbirli, ayrıntıcı, analizci, sosyal kişilikler diğer faktörlere (çevre, öğrenme becerisi, eğitim, sektör, şirket kültürü vb.) bağlı olarak deneyim kazanmada hızlandırıcı etki yapar. Mükemmeliyetçi kişilikler geç ama çok iyi öğrenirler. Bazıları pratiktir. Gereksiz ayrıntılar yerine can alıcı noktaları görerek işi öğrenme becerisine sahip olabilir.
Kesinlikle vardır derim. Kişilik envanterleri bu konuda bir zemin oluşturabilir. Girişken, tedbirli, ayrıntıcı, analizci, sosyal kişilikler diğer faktörlere (çevre, öğrenme becerisi, eğitim, sektör, şirket kültürü vb.) bağlı olarak deneyim kazanmada hızlandırıcı etki yapar. Mükemmeliyetçi kişilikler geç ama çok iyi öğrenirler. Bazıları pratiktir. Gereksiz ayrıntılar yerine can alıcı noktaları görerek işi öğrenme becerisine sahip olabilir.
5. Kişinin kariyer hedeflerinin deneyim üzerinde etkisi var mıdır?
Hem de nasıl! Hedefi olmayan birisi için zamanın çok da önemi yoktur. İşi akışına bırakır. Oysa kariyer hedefi olanlar, diğer tüm faktörler ne olursa olsun, zamanı etkin kullanarak deneyim kazanır.
6. Fiziksel çalışma ortamının deneyim üzerinde etkisi var mıdır?
Elbette vardır! Ofisler, atölyeler, fabrika sahası, kullanılan araçlar, dijitalleşmiş iş süreçleri, teknoloji, yapay zekâ, robotlar, yemekhane, dinlenme alanları, aydınlatma ve bunlara eklenecek daha çok şey çalışanın deneyim kazanma sürecini şekillendirir; kolaylaştırıcı ya da zorlaştırıcı olabilir.
Elbette vardır! Ofisler, atölyeler, fabrika sahası, kullanılan araçlar, dijitalleşmiş iş süreçleri, teknoloji, yapay zekâ, robotlar, yemekhane, dinlenme alanları, aydınlatma ve bunlara eklenecek daha çok şey çalışanın deneyim kazanma sürecini şekillendirir; kolaylaştırıcı ya da zorlaştırıcı olabilir.
7. Birlikte çalışılan iş arkadaşları deneyim kazandırmada ne kadar etkilidir?
Kurumsallık yolculuğuna çıkan, bilgi ve deneyim paylaşımının yaygın, çalışanlar arasında geliştirici rekabetin olduğu şirketlerde işlerin öğrenilmesi ve deneyim kazanmak da kolaylaşır.
8. Şirket kültürünün deneyim kazanmadaki rolü nedir?
“Kültür stratejiyi kahvaltıda yer.” diyen Peter Drucker'ın bu ikonik sözünü hatırlayalım. Şirket kültürü ve sunulan iklim, yönetim stratejilerinin referansı olarak, çalışanların bağlılığında büyük rol oynar. Huzurlu bir ortam yoksa, bedenen orada zihnen dışarıda gezinen bir çalışan için işyerinde geçen yıllar yalnızca sayısal bir göstergedir. İçerikten yoksun, verimsiz zamanlara karşılık gelir. Kişi CV’de o pozisyonda 5 yıl çalıştım derse ne yapacaksınız?
9. İçinde bulunulan sektör deneyim kazanmayı kolaylaştırıcı ya da zorlaştırıcı olabilir mi?
Bu önemli bir kriter. Gerekli eğitimlerin tümünü almış birisinin deneyim kazanmada avantajlı olduğu kesindir. Ancak yukarıda sıralanan faktörlerin desteğiyle de olsa ileri ve yüksek teknoloji bağlamında hassas çalışma gerektiren işlerde deneyim kazanmak yıllar alabilir. Aklıma aşı geliştirme, yeni bir aşı üretme geldi. COVID-19 pandemisi gibi acil durumlarda bu koşul zorlamayla aşılmıştır.
10. İş modelinin deneyim kazanmada katkısı var mıdır? İş modeli, bir işletmenin nasıl değer yarattığını, sunduğunu ve o değeri geliştirerek yeniden üretmesini açıklayan yapıdır. İş modeli, bir şirketin operasyonlarını, ürünlerini, hizmetlerini, müşteri ilişkilerini ve gelir akışlarını belirleyen temel unsurları içerir. İyi tasarlanmış bir iş modeli, çalışanların deneyim kazanmasını ve profesyonel olarak gelişmesini destekler. Burada örneğin bir yılda kazanılan deneyim başka bir yerde yıllar içinde kazanılandan daha değerlidir. Bunun farkına vararak doğru değerlendirmeyi yapan bir görüşmeciye ihtiyaç vardır.
11. Deneyim bir toplam mıdır? Deneyim, sadece geçirilen yılların toplamı olmaktan ziyade, bu yıllar içinde kazanılan bilgi, beceri ve tecrübenin bir yansımasıdır. Yukarıda açıklananlar düşünüldüğünde deneyim birçok faktörün bir fonksiyonudur. Deneyim o şirkette şu kadar, burada bu kadar, orada o kadar yıl geçirmenin toplamı değildir!
Oryantasyon, onboarding ve entegrasyon süreçleri doğru yönetildiğinde büyük ölçüde karar vermeyi kolaylaştırır. İnsan sarrafı olduğunu söyleyenlere de şunu hatırlatırım: “Onun için de çok faktörlü ve çok boyutlu deneyim gerekiyor”.
Çok adam çalıştırdığı için “doğru kişiyi gözünden tanırım” diyenlere sadece gülümsüyorum…
Umarım kişinin deneyimliliği konusundaki yapı taşlarını inceleyerek, birkaç kez daha düşünerek bir karar verirsiniz. Gerçekten deneyimli insanları diğerlerinden ayırt etmenin uzmanlık gerektirdiğini, İnsan Kaynakları alanında işin hakkını vererek yetişmiş profesyonellerin tayin edici rolünü kabul edersiniz.
Kolay gelsin…
#workexperience #işdeneyimi #mülakat #interview #işgörüşmesi #deneyim
#deneyimlişirket #deneyimliekip #deneyimliçalışan